مىخوابد ولى قلب و گوش نمىخوابد ، پس هرگاه چشم و گوش هر دو خوابيدند ، وضوء واجب مىشود . عرض كردم : اگر در كنار او چيزى حركت كند و او متوجه نشود ؟ [ آيا مصداق خواب است و وضوء دوباره واجب مىشود ؟ ] حضرت فرمودند : خير ، مگر اينكه يقين كند كه خوابيده است . يعنى تا وقتىكه دليل روشنى بر تحقق خواب وجود ندارد ، او همچنان در حال يقين به وضو است . و هرگز يقين بوسيلهء شك ، نقض نمىشود ، آرى يقين بعدى مىتواند ، يقين قبلى را نقض كند » . ما در اين صحيحه ، متذكر دو بحث مىشويم : ( اول ) در فقه و فهم اين روايت : و مخفى نماند كه در اين روايت دو سؤال وجود دارد ( كه سائل از امام عليه السّلام مىپرسد ) : ( اولين سؤال سائل ) در زمينهء يك شبههء مفهومى حكمى است و مراد اين است كه سائل محدودهء موضوع خواب را از جهت اينكه ناقض وضوء است ، بداند . زيرا در اين شكى نيست كه مقصود سائل ، پرسش از معناى لغوى « نوم » [ خوابيدن ] نبوده است . و نيز پرسش دربارهء اين نبوده كه يك چرت يا دو چرت بنحو استقلالى و جداگانه در عرض « خواب » آيا ناقض وضو مىباشد يا نه . پس منحصرا مراد سائل - با توجه به اينكه جواب امام ، قرينه است - اين است . كه آيا مفهوم خواب ، شامل يك چرت و يا دو چرت مىشود يا نه ؟ درحالىكه سائل خود مىداند كه خواب مراتبى دارد كه از نظر شدت و ضعف مختلف‌اند و يكى از اين مراتب ، يك چرت و دو چرت است . و همچنين سائل علم دارد كه خواب - فى الجملة - ناقض وضوء است . و لذا امام عليه السّلام در جواب سائل ، حدود خواب ناقض وضو را بيان كرده و فرموده‌اند مراد از آن ، خوابى است كه در آن چشم و گوش هر دو بخوابند . و امّا در صورتى كه چشم بخوابد ولى قلب و گوش به خواب نروند ، اين خواب كه شامل يك چرت و دو چرت مىشود ، ناقض وضو نيست . و اما ( سؤال دوم سائل ) - با توجه به قرينهء جواب - از يك شبههء موضوعيه است . چون اگر مراد سائل ، پرسش از مرتبهء ديگرى از خواب - كه انسان در آن مرتبه حركت شىء متحرك در كنارش را احساس نمىكند - باشد ، مىبايست امام عليه السّلام شبههء سائل را با تعريف و تحديد ديگرى از نوم ناقض ، بر طرف مىنمود . و اگر شبههء دوم سائل ، شبههء مفهومى حكمى باشد ، معنا ندارد كه در جواب امام عليه السّلام ، شك در حكم واقعى فرض شود و آنگاه استصحاب جارى گردد . و نيز فرض صحيحى ندارد كه امام عليه السّلام يك‌بار يقين سائل به خواب را ملاحظه كند و بار ديگر ، عدم يقين او را . چون اگر شبهه مفهومى و حكمى باشد ، معنايش اين است كه سائل مىدانسته كه مرتبهء مزبور [ يك چرت